اهمیت تاریخی حمایت از لبنان
اندیشکده منجی
این یادداشت نگاهی کوتاه به روابط تاریخی علمای جنوب لبنان در حمایت از ایران شیعه دارد.
چرا لبنان همیشه از ایران دفاع کرد و می کند؟ و پایههای حکومت ایران را تثبیت کرد؟ سیر تاریخ قیامهای ایران مثل قیام سربداران و قیام خراسانیها توسط لبنانیها صورت گرفت، برعکس آنچه که می گویند ایران از لبنان فقط دفاع کرد؟
چکیده:
در میانهٔ سیاهی یورش مغول و خفقان ایلخانی، جرقهای از خاور دور تا دامنههای البرز کشیده شد. در سبزوار، مردمانی برخاستند که نام «سربداران» بر خود نهادند؛ جنبشی که شمشیرِ رهایی را با مرکّبِ دانش آمیخت. اما این شمشیر را فقیهانِ دوردستِ جبلعامل در لبنان امروزی تیز کرده بودند. ماجرای فرستادن «شرح لمعه» از سوی شیخ لبنانی، شهید ثانی، به شیخ خلیفه در سبزوار، تنها انتقال یک کتاب نبود؛ رسیدنِ روحِ فقاهتِ شیعی به پیکرِ یک قیام بود. این مقاله، روایتِ همان دانشِ مهاجر است که از جبلعامل تا کویرِ سبزوار را پیمود تا چراغِ مقاومت در برابر مغولان را فروزان سازد.
- ●شرح لمعه، از جبلعامل تا سبزوار: دانشی که شمشیر سربداران را تیز کرد
مقدمه: وقتی کتاب، اسلحه میشود
تاریخِ جنگها را شمشیرها ننوشتهاند؛ کتابها نوشتهاند. پیش از آنکه سربداری، سر به دارِ ایستادگی بسپارد، فقیهی در گوشهای از جهان، حلال و حرامِ جهاد را بر کاغذ آورد. «شرح لمعه» تنها یک متنِ فقهی نبود؛ مانیفستِ مقاومتِ شیعی در برابرِ ستمِ بیگانه بود. و سفرِ این کتاب از جبلعاملِ لبنان تا سبزوارِ خراسان، خود، حماسهای است کمتر شنیده شده.
۱. زمینهٔ تاریخی: مغولان، ایلخانان، و زخمِ ایران
تاختوتازِ مغول در سدهٔ هفتم هجری، ایران را به ویرانهای بدل ساخت. با تأسیس حکومت ایلخانی، دورهای از ستمِ مالیاتی و سرکوبِ مذهبی آغاز شد. در این فضای خفقان، تشیع بهمثابه یک نیروی رهاییبخش در دلِ مردمِ خراسان ریشه دواند. سبزوار، مرکزِ این آگاهیِ شیعی شد.
۲. شیخ خلیفه؛ فقیهی در میدانِ قیام
شیخ خلیفه، از نخستین فقیهانِ شیعه در سبزوار، با تکیه بر آموزههای اهلبیت(ع)، مردم را به قیام علیه ظلمِ ایلخانان فراخواند. او که خود تحت تعقیب بود، نیازمندِ منبعی معتبر برای تبیینِ فقهِ مقاومت بود. این نیاز، او را به جبلعامل، مرکزِ فقاهتِ شیعه، پیوند زد.
۳. جبلعامل و شهید ثانی: خاستگاهِ فقهِ مبارزه
جبلعامل، در لبنان امروزی، مهدِ فقیهانِ بزرگی چون شهید اول و شهید ثانی بود. «شرح لمعه»، نوشتهٔ شهید ثانی، شرحی دقیق بر «لمعهٔ دمشقیه»ی شهید اول است. این کتاب، عصارهٔ فقهِ استدلالیِ شیعه در ابواب گوناگون، از جمله جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، و ولایت فقیه بود. شهید ثانی، خود در راهِ این دانش به شهادت رسید؛ پس کلماتش، خونرنگ داشت.
۴. سفرِ کتاب: از جبلعامل تا سبزوار
بنا بر روایت، «شرح لمعه» از طریق کاروانیان و شاگردانِ شهید ثانی، مخفیانه به ایران فرستاده شد و به دستِ شیخ خلیفه در سبزوار رسید. این کتاب، گنجینهای از احکامِ فقهی را در اختیارِ رهبرانِ سربداران گذاشت. اکنون، قیامِ آنان، پشتوانهای فقهی داشت: جهادشان مشروع بود، حکومتشان بر مبنای ولایتِ فقیه استوار میگشت، و اموالِ مصادره شده از ستمگران، حکمِ شرعی داشت.
۵. قیام سربداران: دانشی که شمشیر شد
سربداران (به معنای «سر بر دار»)، جنبشی شیعی و مردمی بودند که در سال ۷۳۸ هجری قمری در سبزوار اعلامِ قیام کردند. شعارِ آنان، الهام گرفته از فقهِ شیعه، برپاییِ عدالت و نابودیِ ظلم بود. آنها موفق شدند حکومتی شیعی در خراسان تشکیل دهند؛ حکومتی که نخستین تجربهٔ رسمیِ تشیع در ایرانِ پس از اسلام بود. «شرح لمعه»، منشورِ فقهیِ این حکومت شد و در مساجد و مدارسِ سبزوار تدریس میگشت.
۶. میراثِ ماندگار: از کتاب تا تمدن
ارتباطِ جبلعامل و خراسان، محدود به یک کتاب نماند. این پیوند، سنتی از مهاجرتِ فقیهانِ عامل به ایران را پایهگذاری کرد که در عصر صفوی به اوج رسید و تشیع را در ایران نهادینه ساخت. «شرح لمعه»، قرنها کتابِ درسیِ اصلیِ حوزههای علمیهٔ شیعه باقی ماند و هر طلبهای، پیش از آنکه مجتهد شود، این کتاب را در محضرِ استاد خواند. بدینسان، روحِ مقاومتِ سربداران، در نسلهای بعدی حوزههای علمیه نیز جاری ماند.
نتیجه: دانش، پیشتازِ شمشیر
فرستادن «شرح لمعه» از جبلعامل به سبزوار، ثابت کرد که مرزهای جغرافیایی، حریفِ نورِ دانش نمیشوند. آن کتاب، پلی شد میان فقاهتِ لبنان و قیامِ خراسان؛ پلی که مغولان نتوانستند ویرانش کنند. سربداران، با پشتوانهٔ این دانش، نشان دادند که فقه، نه در برجِ عاج، که در میدانِ مبارزه معنا مییابد. و این، میراثِ مشترکِ همهٔ حاملانِ نور است: دانش، همیشه پیشتازِ شمشیر است.
