سنخ شناسی زائران اربعین
مقدمه:
بعد از پایان دفاع مقدس جنگ تحمیلی عراق به ایران و سپس سرنگونی دیکتاتور عراق صدام تکریتی و شروع به خروج رسمی نظامیان خارجی به خصوص آمریکائیان یکی از آرزوهای سنتی و دیرینه مذهب شیعه؛ یعنی زیارت عتبات مقدسه علی الخصوص سرزمین کربلا و قبر مقدس سالار شهیدان اباعبدالله حسین (ع) از استقبال بی نظیر و روز افزون شیعیان و مسلمین و در نهایت تمامی آزدگان جهان و مردم دنیا قرار گرفت.
این استقبال اوج ظهور خود را در اربعین شهادت امام حسین(ع) به شکل راهپیمائی عظیم میلیونی در یک مسیر حداقل 83 کیلومتری نشان داد.
آئینی سیاسی عبادی راهپیمائی اربعین که برغم گذشت بیش از یک دهه و سابقه چندین قرن خود؛ روز به روز بر دامنه آن افزوده شده و در تاریخ ۰۸ فوریه ۲۰۲۰ با تلاش ایران و عراق این مراسم در یونسکو به ثبت جهانی رسیده است.
هر ساله در ایام اربعین حسینی که تقریبا 20 روز طول می کشد ظهور و بروز برخی از صحنه های مردمی و رفتارهای خاص خالصانه از مهمانی و میزبانی ساکنین مسیر راهپیمائی مذکور و استقبال از زائرین اباعبدالله حسین (ع) موجب گردیده خیلی از گروه ها، دسته ها، دانشمندان و متفکران زیادی از سراسر جهان برای مشاهده و احیانا بررسی این وقایع به سرزمین خشک نجف و کربلا بکشاند.
تا کنون مراسم آئینی راهپیمائی اربعین از زاویه های مختلفی مورد بررسی و کنکاش قرار گرفته است. در این یادداشت کوتاه پایگاه تحلیل ایرانی با بهره گیری از مطلب فضای مجازی صرفا اشاره ایی به سنخ شناسی زائرین اربعین پرداخته و امیدوار است که در اینده نزدیک پژوهشگران متعهد به شکل کاملتری به این آئین جهانی و بین المللی شیعه بپردازند.
سنخ شناسی زائران اربعین:
به طور کلی می توان زائرین اربعین اباعبدالله حسین(ع) در راهپیمائی اربعین را می توان به دو دسته کلی زائران و حاضران تقسیم بندی نمود که هر دسته خود به زیر دسته های دیگر تقسیم می شوند.
زائران:
1- زیارت عالمانه 2- زیارت عارفانه 3 – زیارت نذری
حاضران:
1- ماموریتی و دولتی 2- امدادی و بهئاشتی 3- تفریحی و سیاحتی 4- تعهدات ازدواجی 5- عادت های رفتاری 6- همراهی با هئیت ها و دستجات مذهبی 7- همراهی با قوم و عشیره وخانوادگی 8 – همراهی کودکان با پدر و مادر به صورت اجباری 9 – آلوده شدن به فضای تبلیغاتی رسانه ها به صورت جوگیرانه 10- کاسبکارانه و برای تجارت و احیانا رفتارهای مجرمانه
لازم به توضیح است هریک از موارد فوق دارای زیر مجموعه هایی هستند که برای جلوگیری از اطاله کلام از ذکر هریک خود داری شده است.
توضیح: (مطالب زیر عینا از فضای مجازی گرفته شده است)
سنخشناسی زائران اربعین به بررسی انواع کنشها، انگیزهها و ویژگیهای زائران در مراسم پیادهروی اربعین حسینی میپردازد. این مراسم، بهعنوان یکی از بزرگترین اجتماعات مذهبی جهان، زائرانی با انگیزهها و رفتارهای متنوع را جذب میکند. بر اساس منابع موجود و بهویژه با تکیه بر چارچوب نظری ماکس وبر، میتوان کنشهای زائران را به چند دسته تقسیم کرد:
۱. انواع کنشهای زائران بر اساس سنخشناسی ماکس وبر
ماکس وبر کنشهای اجتماعی را به چهار نوع اصلی تقسیم میکند که در مراسم اربعین نیز قابلتطبیق است:
کنش عقلانی معطوف به ارزش: بسیاری از زائران با انگیزههای معنوی و مذهبی، مانند تعالی و تهذیب نفس، در این مراسم شرکت میکنند. زیارت اربعین برای آنها عملی است که به ارزشهای دینی و معنوی مرتبط است.
کنش عاطفی: زائران در طول پیادهروی با احساسات عمیقی مانند شوق، گریه، شادمانی و اندوه مواجه میشوند که ناشی از ارتباط عاطفی با امام حسین (ع) و نهضت عاشورا است.
کنش عقلانی معطوف به هدف: برخی زائران با برنامهریزی دقیق، مانند اخذ ویزا، خرید ارز و مدیریت سفر، بهدنبال تحقق اهداف مشخصی مانند زیارت و سیاحت هستند. این نوع کنش شامل تدارکات عملی و منطقی برای سفر است.
کنش سنتی: رفتارهایی مانند زیارت، سینهزنی، حمل پرچم، نذری دادن و قرائت قرآن در چارچوب سنتهای مذهبی شیعی قرار میگیرند که از گذشته در این مراسم رواج داشتهاند.
۲. انگیزههای زائران
زائران اربعین با انگیزههای متنوعی در این مراسم شرکت میکنند:
معنوی و مذهبی:
بسیاری از زائران برای عرض ارادت به امام حسین (ع)، بخشش گناهان و تقرب به خدا در این مراسم حضور مییابند. بر اساس روایتی از امام حسن عسکری (ع)، زیارت اربعین یکی از نشانههای مؤمن است.
اجتماعی و فرهنگی:
پیادهروی اربعین فرصتی برای همبستگی شیعیان و نمایش وحدت و مقاومت در برابر ستم است. این مراسم همچنین بهعنوان بستری برای همدلی و اخوت بین زائران و میزبانان عراقی شناخته میشود.
سیاحتی:
برخی زائران، علاوه بر زیارت، این سفر را فرصتی برای تجربه فرهنگی و سیاحت در عراق میدانند.
اقتصادی و اجتماعی برای میزبانان: برخی منابع به فواید اقتصادی این مراسم برای مردم عراق اشاره کردهاند، مانند درآمدزایی برای رانندگان، هتلداران و فروشندگان مواد غذایی.
۳. ویژگیهای زائران
تنوع جغرافیایی:
زائران از کشورهای مختلف، بهویژه ایران، عراق، لبنان، پاکستان و دیگر کشورهای اسلامی، در این مراسم شرکت میکنند. در سال ۱۴۰۴ (۲۰۲۵)، بیش از ۲۱ میلیون زائر به کربلا مشرف شدند.
تنوع سنی و جنسیتی:
زائران از کودکان بالای ۵ سال تا افراد مسن در این مراسم حضور دارند. زنان نیز نقش پررنگی دارند و حتی گردهماییهای ویژه زنان برای خدمت به زائران برگزار میشود.
تنوع کنشگران:
زائران شامل گروههای مختلفی از جمله موکبداران، خادمان، پزشکان، هنرمندان (مانند گروههای تئاتر و تعزیه) و نیروهای امدادی هستند که خدمات متنوعی ارائه میدهند.
۴. گونهشناسی بر اساس رفتار و نقش
زائران عادی:
افرادی که با هدف زیارت و انجام اعمال مذهبی در مراسم شرکت میکنند.
خادمان و موکبداران:
افرادی که بهصورت داوطلبانه خدمات رایگان مانند غذا، اسکان، و مراقبتهای پزشکی ارائه میدهند. بیش از ۱۴,۰۰۰ موکب در مسیر نجف به کربلا فعال هستند.
کنشگران فرهنگی:
هنرمندانی که با اجرای تئاتر، تعزیه یا دیگر فعالیتهای فرهنگی به ترویج پیام عاشورا کمک میکنند.
نیروهای امدادی و پزشکی: گروههایی مانند هلال احمر، بسیج جامعه پزشکی و نیروهای مسلح که خدمات درمانی و بهداشتی ارائه میدهند.
۵. چالشها و ملاحظات
چالشهای بهداشتی:
منابع به اهمیت استفاده از آب سالم و رعایت نکات بهداشتی برای جلوگیری از بیماریهایی مانند کرونا یا گرمازدگی اشاره کردهاند.
چالشهای تاریخی:
برخی منابع به خلأهای پژوهشی در مورد تاریخچه پیادهروی اربعین اشاره کردهاند و معتقدند که این مراسم بهویژه پس از سقوط صدام حسین به یک آیین بزرگ جمعی تبدیل شده است.
انتقادات:
برخی دیدگاهها، مانند آنچه در پستهای شبکههای اجتماعی مطرح شده، پیادهروی اربعین را بهعنوان «ابداع سنت مقدس» یا ابزاری برای «قبیلهگرایی مذهبی» نقد کردهاند.
نتیجهگیری
سنخشناسی زائران اربعین نشاندهنده تنوع در انگیزهها، رفتارها و نقشهاست که از کنشهای عقلانی و عاطفی تا سنتی و مذهبی را دربرمیگیرد. این مراسم نهتنها یک آیین مذهبی، بلکه یک پدیده اجتماعی، فرهنگی و حتی سیاسی است که میلیونها نفر را در یک تجربه معنوی و جمعی گرد هم میآورد. با این حال، نیاز به پژوهشهای دقیقتر برای درک بهتر پیشینه تاریخی و ابعاد اجتماعی این رویداد همچنان احساس سنخشناسی زائرین اربعین به بررسی انواع زائران این مراسم از منظر ویژگیهای روانشناختی، جمعیتشناختی، رفتاری، و انگیزههای زیارتی میپردازد. با توجه به منابع موجود، چند مطالعه و دیدگاه در این زمینه قابل توجه است:
انگیزههای زیارتی:
مطالعهای در سال 1398 با 35 زائر جوان ایرانی (18 تا 35 سال) نشان داد که زائران اربعین بر اساس انگیزههایشان به چند دسته تقسیم میشوند:
زائران معنوی:
به دنبال ارتباط عمیق دینی و معرفتی با امام حسین (ع) و ارزشهای عاشورایی.
زائران اجتماعی:
به دنبال تجربه حس همبستگی، اخوت، و تعاملات اجتماعی در این آیین جمعی.
زائران تجربهگرا:
جذب تجربههای نو و ماجراجویانه، مانند پیادهروی طولانی و مواجهه با فرهنگهای جدید.
زائران هویتجو:
به دنبال تقویت هویت شیعی و ملی از طریق مشارکت در این مراسم جهانی.
رفتار و انتظارات:
برخی زائران با «نگاه گردشگرانه» (Tourist Gaze) به مراسم مینگرند و انتظار خدماتی مشابه سفرهای تفریحی دارند. این نگاه میتواند به کمرنگ شدن اصالت دینی و معرفتی مراسم منجر شود.
تفاوتهای فرهنگی بین زائران ایرانی و میزبانان عراقی گاه به تنشهایی منجر شده که کارکرد وحدتبخش اربعین را به چالش میکشد.
ویژگیهای روانشناختی و جمعیتشناختی:
پژوهشی در مورد زائران عبوری از مرزهای خوزستان، نیمرخ روانشناختی و جمعیتشناختی زائران را بررسی کرده و آنها را بر اساس سن، جنسیت، تحصیلات، و انگیزههای رفتاری دستهبندی کرده است. این مطالعه نشان داد که زائران از گروههای سنی و اجتماعی متنوعی هستند، اما اغلب دارای انگیزههای مذهبی قویاند.
آسیبشناسی و تنوع رفتاری:
زائران اربعین از منظر رفتار و نگرش به دستههای مختلفی تقسیم میشوند:
موافقان سنتی:
که بر حفظ اصالت دینی و معنوی تأکید دارند.
منتقدان شیوه کنونی:
که معتقدند دولتی شدن مراسم و موکبهای مجلل، روح مردمی اربعین را تضعیف کرده است.
زائران با نگاه تجاری:
که به جنبههای اقتصادی یا خدماتی مراسم توجه دارند.
برخی زائران به دلیل تفاوتهای فرهنگی با میزبانان عراقی، رفتارهایی مغایر با آداب زیارت نشان میدهند که نیاز به آموزش و فرهنگسازی دارد.
ابعاد اجتماعی و هویتی:
اربعین به عنوان یک «جهان ممکن» و بازنمایی اخوت و ایثار، زائران را به سمت تجربهای فراتر از آیین مذهبی سوق میدهد. برخی زائران جوان به دنبال معنایابی و تقویت هویت جمعی هستند.
با این حال، برخی دیدگاهها، مانند آنچه در پستهای X مطرح شده، اربعین را به «ابداع سنت» یا «قبیلهگرایی مذهبی» مرتبط میدانند که میتواند به جای تقویت اخلاق، به ریاکاری یا نمایش منجر شود.
جمعبندی:
زائران اربعین را میتوان بر اساس انگیزه (معنوی، اجتماعی، تجربهگرا، هویتجو)، ویژگیهای جمعیتشناختی (سن، جنسیت، تحصیلات)، و رفتار (سنتی، انتقادی، تجاری) دستهبندی کرد. با این حال، تنوع فرهنگی و انتظارات متفاوت زائران، چالشهایی مانند تضعیف اصالت دینی، تنشهای فرهنگی، و دولتی شدن مراسم را به همراه دارد. برای کاهش این آسیبها، پیشنهاد شده که دولتها بر زیرساختها تمرکز کنند و اجرای مراسم به نهادهای مردمی واگذار شود، ضمن آموزش زائران برای رعایت آداب زیارت و احترام به فرهنگ میزبان.
